Waar­om is het broed­suc­ces van Schol­ek­sters op de Hoge Berg op Texel zo laag te­gen­woor­dig?

Al een aantal jaren doen Siebold van Breukelen (ANLV De Lieuw), Laurens van Kooten en ondergetekende (voorzitter van Stichting Onderzoek Scholekster),  onderzoek naar de oorzaken van het lage broedsucces van de Scholeksters die op de Hoge Berg broeden. Magali Frauendorf is dit onderzoek in 2018 begonnen in het kader van het project CHIRP naar de oorzaken van de achteruitgang van de Scholekster. Vanaf 2023 werken we samen met het NIOZ om broedvogels te voorzien van een watlas zender https://www.scholekster.org/nieuws/watlas-zendervogels-hoge-berg. We waren zeer verrast dat veel dieren regelmatig naar het Balgzand vlogen om naar voedsel te zoeken (een afstand van 10 km), terwijl ze eieren of jongen hadden. Beide Scholeksters van een broedpaar broeden, voeren de jongen en verdedigen de eieren en jongen fel tegen predatoren. Het is dus slecht nieuws als de oudervogels hun eieren of jongen in de steek laten om op het Balgzand naar voedsel te zoeken. In een voorlopige analyse door Evy Gobbens van de gegevens van 2023 leek het erop dat vogels die hun jongen vaak verlieten een lager broedsucces hadden https://www.scholekster.org/nieuws/wat-hebben-we-geleerd-van-de-waddenvogelfestival-watlas-zender-scholeksters. Een analyse door Johannes Krietsch van de gegevens aangevuld met 2024 en 2025 lijkt dit te ondersteunen, maar de steekproef van succesvolle vogels is nog steeds erg klein om harde conclusies te trekken (Figuur 1). In 2025 bracht zelfs geen enkele Scholekster op de Hoge Berg jongen groot.

Figuur 1. Cumulatieve aantal bezoeken aan het Balgzand als functie van het aantal dagen na het begin van het broeden. Er is onderscheid gemaakt tussen Scholeksters die hun broedsel verloren in de eifase (blauw) of in de jongenfase (oranje), of met succes één of meer jongen grootbrachten (groen).

Die kleine steekproef is een belangrijke reden om het onderzoek in 2026 voort te zetten, in de hoop dat er nu wel jongen groot komen. Daarnaast ontdekten we in 2025 dat door de plaatsing van een extra ontvangststation bij de Waterweg op de Hoge Berg we een veel beter beeld kregen van het terreingebruik op de Hoge Berg zelf. Door plaatsing van nog een ontvangststation verwachten we een nog beter beeld te krijgen van het terreingebruik op de Hoge Berg zelf.

Figuur 2. Links: het ontvangststation aan de Waterweg in 2025. Rechts: het ontvangststation bij Panorama in 2025.

We hebben voor 2026 opnieuw bij verschillende organisaties (Vogelbescherming, Huib Kluijver Fonds, Bettie Wiegman Fonds, ANLV De Lieuw) geld aangevraagd en gekregen om Scholeksters te zenderen. De zenders wegen maar een paar gram en worden op de rug geplakt (Figuur 3). Ze vallen af als de vogels hun veren ruien in de herfst. Dan zijn de vogels al lang en breed in hun overwinteringsgebied. We krijgen dus ook een mooi beeld van het moment waarop de broedvogels hun territorium verlaten en waar ze dan gaan overwinteren.

De essentie van het systeem is dat de zender elke paar seconden een signaal uitzendt. Als dat signaal door drie of meer antennes wordt opgevangen kan de positie van de vogel met zender zeer nauwkeurig worden bepaald. In 2023 hadden we ontvangststations op Texel (Radio Texel en het NIOZ) en bij het Balgzand, maar niet op de Hoge Berg zelf. Daarmee konden we de vogels goed volgen als ze naar het Balgzand vlogen, maar we kregen geen goed beeld van het terreingebruik op de Hoge Berg zelf. In 2024 en 2025 hadden we een ontvangststation bij Panorama (Figuur 2 rechts), maar we kregen in 2025 pas echt een goed beeld van het terreingebruik op de Hoge Berg toen we ook een ontvangststation op een hoog punt bij de Waterweg hadden geplaatst (Figuur 2 links).

Figuur 3. Scholekster waarbij een watlas zender op de rug wordt geplakt.

Hoe hoger de antenne van het ontvangststation, hoe beter. Zowel Panorama als het huis aan de Waterweg liggen op een mooi hoog punt in het landschap. We zouden met grote zekerheid een nog beter beeld van het terreingebruik van de Scholeksters op de Hoge Berg krijgen als we ook een ontvangststation aan de rand van Oudeschild zouden mogen plaatsen (Figuur 4). In eerste instantie hadden we onze ogen op de Zeemanskerk gericht. Die heeft rond de toren een balustrade waar het ontvangststation met steigerklemmen zonder schade aan het houtwerk bevestigd zou kunnen worden (Figuur 5). Uit overleg met de kerkrentmeester Protestantse Waddengemeente bleek echter dat de waddengemeente alleen de kerk beheert, maar dat de gemeente verantwoordelijk is voor het beheer van de toren, omdat alle kerktorens een rijksmonument zijn. Voor het plaatsen van het ontvangststation zou een omgevingsvergunning nodig zijn. Met een beetje pech zou de behandeling van de aanvraag pas klaar zijn als het broedseizoen al was afgelopen. Gelukkig wilde Jan Kolk aan de rand van Oudeschild ons wel uit de brand helpen.

Figuur 4. Kaart van het onderzoeksgebied met in blauw de locaties van Scholekster broedparen. De groene sterren geven de locatie van de ontvangststations waarvoor wij toestemming hebben om die te plaatsen. De gele ster geeft de beoogde locatie op de Zeemanskerk aan met een pijl naar de uiteindelijke locatie.

Figuur 5. Links: de Zeemanskerk in Oudeschild. Rechts: het ontvangststation bij de boerderij van Jan Kolk.

Ondertussen hebben 29 Scholeksters een zender. Ze kunnen hier online gevolgd worden: https://maps.nioz.nl/watlas/, zie Figuur 6 en Figuur 7.

Figuur 6. Screenshot van watlas op 27 mei 2026 om 22:39. Het was toen laagwater en een aanzienlijk aantal van de toen nog 22 gezenderde Scholeksters lijkt daar gebruik van te maken om op het Balgzand te foerageren.

Figuur 7. Screenshot van watlas op 2 juni 2026 om 12:49. Met hoogwater zijn alle 29 gezenderde Scholeksters in beeld in hun broedgebied op de Hoge Berg en omgeving.

—

Geschreven door Bruno Ens, Texel, 2 juni 2026